Początek roku 2026 w samorządach: planowanie, strategia i fundusze na rozwój

Początek roku to dla jednostek samorządu terytorialnego (JST) jeden z najważniejszych momentów zarządczych. To właśnie w styczniu i lutym zapadają decyzje, które przesądzają o tym, czy zapisy budżetowe i strategie rozwoju zostaną realnie wzmocnione środkami zewnętrznymi, czy też samorząd pozostanie ograniczony wyłącznie do finansowania z dochodów własnych. Rok 2026 ma pod tym względem szczególne znaczenie, gdyż jest to czas intensywnego wdrażania funduszy unijnych z perspektywy 2021–2027 oraz moment, w którym coraz wyraźniej widać potrzebę sięgania także po bardziej ambitne, konkurencyjne instrumenty europejskie. Dla samorządów oznacza to konieczność spójnego i pragmatycznego planowania projektów, z uwzględnieniem zarówno konkursów regionalnych, krajowych, jak i programów zarządzanych bezpośrednio przez Komisję Europejską.

Pierwszy kwartał roku w samorządach to znacznie więcej niż formalny start realizacji uchwalonego budżetu. To okres, w którym rozstrzygają się kluczowe decyzje dotyczące kierunków inwestycyjnych i zdolności do wykorzystania środków zewnętrznych w całym roku budżetowym. Właśnie w tym czasie uruchamiane są pierwsze nabory w programach dotacyjnych, zarówno regionalnych, jak i krajowych, a instytucje zarządzające publikują harmonogramy konkursów na kolejne miesiące. Daje to samorządom unikalną możliwość świadomego zaplanowania działań i odpowiedniego rozłożenia zasobów organizacyjnych.

Początek roku to także moment, w którym samorządy mogą jeszcze elastycznie dostosować planowane projekty do aktualnych zasad, kryteriów i priorytetów programów, z których zamierzają skorzystać. Zmiany w wytycznych konkursowych, doprecyzowanie kryteriów oceny czy przesunięcia terminów naborów są zjawiskiem powszechnym i właśnie na tym etapie możliwe jest ich efektywne uwzględnienie bez konieczności późniejszego, kosztownego przebudowywania dokumentacji projektowej.

Doświadczenie pokazuje, że samorządy, które już w pierwszym kwartale roku dysponują jasno określoną listą priorytetowych projektów, mają przypisane do nich potencjalne źródła finansowania oraz wyznaczone zespoły odpowiedzialne za przygotowanie i złożenie wniosków, zdecydowanie zwiększają swoje szanse na skuteczne pozyskanie środków publicznych. Co równie istotne, takie podejście pozwala uniknąć działań ad hoc i podejmowania decyzji pod presją czasu, a tym samym sprzyja realizacji projektów lepiej dopasowanych do lokalnych strategii rozwoju i realnych potrzeb mieszkańców.

Programy dla mazowieckich JST

Fundusze Europejskie i programy krajowe – Mazowsze

???? Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021–2027 (FEM)
Aktualne nabory:

• Usługi społeczne i zdrowotne (FEMA.08.05): 7.01 – 6.02.2026

• Gospodarka o obiegu zamkniętym – GOZ (FEMA.02.06): do 17.02.2026

• Transport i mobilność miejska: I–II kwartał 2026

Gdzie sprawdzać:
➡️ Portal Fundusze Europejskie dla Mazowsza
➡️ Mazowiecka Jednostka Wdrażania Programów Unijnych (MJWPU)

???? Programy Samorządu Województwa Mazowieckiego

• Autobusy dla mazowieckich szkół: 2–26.01.2026

  Reklama

• Wsparcie spółek wodnych: do 31.01.2026

• Mazowsze dla równomiernego rozwoju: I kwartał 2026

• Mazowsze dla miejsc pamięci: styczeń–luty 2026

Gdzie sprawdzać:
➡️ Portal Mazovia.pl – zakładka „Pieniądze do wzięcia”

???? Programy krajowe

• Adaptacja do zmian klimatu (FEPW / NFOŚiGW):
  15.12.2025 – 16.03.2026

Gdzie sprawdzać:
➡️ Portal Fundusze Europejskie
➡️ Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Ambitne samorządy powinny sięgać po programy Komisji Europejskiej

Obok funduszy regionalnych i krajowych coraz więcej samorządów decyduje się na sięganie po programy zarządzane bezpośrednio przez Komisję Europejską, takie jak Horizon Europe, LIFE, Interreg czy European Urban Initiative. Instrumenty te różnią się od klasycznych programów dotacyjnych nie tylko skalą dostępnych środków, lecz także podejściem do projektowania i realizacji przedsięwzięć. Projekty oceniane są w otwartej, międzynarodowej konkurencji, a aplikacje składane są w języku angielskim, co wymaga od samorządów budowania kompetencji projektowych oraz nawiązywania partnerstw z podmiotami z innych państw Unii Europejskiej.

W zamian programy Komisji Europejskiej oferują znacznie większą elastyczność tematyczną, dostęp do wiedzy i doświadczeń partnerów zagranicznych oraz możliwość realizacji projektów o charakterze pilotażowym i demonstracyjnym, których celem jest testowanie nowych rozwiązań i ich późniejsze upowszechnianie w skali europejskiej. Dla samorządów oznacza to szansę na realizację przedsięwzięć o realnym znaczeniu transformacyjnym w obszarach takich jak innowacje miejskie, ochrona klimatu, mobilność, cyfryzacja czy usługi społeczne, a jednocześnie na wzmocnienie swojej pozycji jako aktywnego uczestnika europejskiej polityki rozwojowej.

Co istotne, udział w tego typu projektach nie musi oznaczać od razu pełnienia roli lidera konsorcjum. Dla wielu jednostek samorządu terytorialnego dobrym pierwszym krokiem jest udział w projektach jako partner wdrożeniowy, co pozwala zdobyć doświadczenie, zbudować sieć kontaktów oraz stopniowo przygotować organizację do bardziej zaawansowanych przedsięwzięć w kolejnych latach.

Wśród programów Komisji Europejskiej szczególne miejsce zajmują instrumenty finansujące projekty o największym potencjale transformacyjnym. Szczególnym przykładem takiego programu jest Innovation Fund – jeden z największych na świecie instrumentów finansujących innowacyjne projekty ograniczające emisję gazów cieplarnianych, finansowany z dochodów systemu EU ETS. Choć Innovation Fund bywa kojarzony głównie z dużym przemysłem, samorządy mogą w nim aktywnie uczestniczyć jako liderzy lub partnerzy projektów realizowanych wspólnie ze spółkami komunalnymi, przedsiębiorstwami energetycznymi czy konsorcjami publiczno-prywatnymi.
 

Programy Komisji Europejskiej dla JST

???? Innovation Fund

• Kolejne rundy naborów planowane w 2026 r.

• Projekty: ciepłownictwo, wodór, odpady, magazyny energii

• Wnioski w języku angielskim, projekty konkurencyjne w skali UE

???? Horizon Europe / LIFE / European Urban Initiative / Interreg

• Nabory ogłaszane cyklicznie w ciągu roku

• Wymagane partnerstwa międzynarodowe

Gdzie sprawdzać i składać wnioski:
➡Portal Komisji Europejskiej Funding & Tenders Opportunities

Rok 2026 otwiera przed samorządami szerokie możliwości finansowania: od funduszy regionalnych i krajowych po ambitne programy Komisji Europejskiej, w tym Innovation Fund. Skuteczne wykorzystanie tych instrumentów wymaga jednak świadomego planowania już na początku roku, łączenia strategii z kalendarzem naborów oraz gotowości do podejmowania wyzwań wykraczających poza standardowe schematy finansowania.

Na Mazowszu kluczowe znaczenie mają Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021–2027, programy wsparcia Samorządu Województwa oraz konkursy krajowe, których nabory rozpoczynają się już w styczniu i lutym 2026 r. Równolegle coraz większą rolę odgrywają programy zarządzane bezpośrednio przez Komisję Europejską, oferujące finansowanie dużych, transformacyjnych projektów w obszarach ciepłownictwa, wodoru czy gospodarki odpadami.

Dyskusja o funduszach europejskich nie może dziś ograniczać się do pytania „ile środków pozyskamy”. Coraz częściej kluczowe staje się pytanie „jaką transformację dzięki nim realnie przeprowadzimy” – zarówno w wymiarze gospodarczym, jak i społecznym oraz środowiskowym. Oznacza to konieczność myślenia o projektach nie jako o pojedynczych inwestycjach, lecz jako o elementach spójnej, długofalowej strategii rozwoju.

Samorządy są dziś kluczowym ogniwem rozwoju gospodarczego państwa. To one odpowiadają za infrastrukturę techniczną, usługi publiczne, systemy energetyczne, transport oraz lokalne rynki pracy. Jeżeli Polska ma skutecznie konkurować w Europie, finansowanie rozwoju musi być postrzegane w sposób zintegrowany: od funduszy regionalnych, przez programy krajowe, aż po instrumenty Komisji Europejskiej, takie jak Innovation Fund.

Programy zarządzane bezpośrednio przez Komisję Europejską, choć bardziej wymagające pod względem organizacyjnym i formalnym, stanowią dziś niezbędne uzupełnienie polityki rozwojowej państwa. To one umożliwiają realizację projektów transformacyjnych, których skala i innowacyjność wykraczają poza możliwości klasycznych programów regionalnych.

W debacie publicznej wciąż zbyt rzadko postrzegamy samorządy jako infrastrukturę państwa – nie administracyjną, lecz rozwojową. To właśnie na poziomie lokalnym realnie wdrażane są kluczowe polityki państwowe: transformacja energetyczna, bezpieczeństwo infrastrukturalne, adaptacja do zmian klimatu, dostępność usług publicznych czy budowanie odporności społecznej. Bez sprawnych, kompetentnych i odważnych samorządów żadna z tych polityk nie ma szans na skuteczne wdrożenie, niezależnie od jakości strategii centralnych.

Dlatego w kolejnych latach Polska potrzebuje nowego podejścia do relacji państwo–samorząd, opartego nie tylko na transferach finansowych, lecz na wspólnym projektowaniu rozwoju. Obejmuje to także aktywne włączanie samorządów w korzystanie z najbardziej zaawansowanych instrumentów europejskich, takich jak Innovation Fund czy inne programy Komisji Europejskiej.

Silne państwo zaczyna się dziś od silnych samorządów, zdolnych realizować projekty o europejskiej skali i znaczeniu.

Aleksandra Rutkowska

Członek Zarządu Mazowieckiej Wspólnoty Samorządowej